Menselijk gedrag lijkt op het eerste gezicht grillig, onvoorspelbaar en moeilijk te vangen in vaste patronen. Toch is deze schijnbare complexiteit misleidend. Wanneer we de vijf persoonlijke ambities als leidraad nemen, blijken gedragsverschillen geen willekeurige uitingen, maar variaties op eenzelfde thema: het invullen van ons levensdoel.
Wat ons van elkaar onderscheidt, is de volgorde waarin we prioriteit geven aan de afzonderlijke ambities. Sommigen hechten primair aan Status—het verlangen naar erkenning, invloed en prestige. Anderen richten zich op Lichaam—gezondheid, vitaliteit en fysieke aantrekkingskracht. Weer anderen geven voorrang aan Samenwerking—verbondenheid, loyaliteit en sociale harmonie. Elk individu stelt zijn eigen hiërarchie samen, bewust én onbewust, op basis van situatie, voorkeuren en ervaring.
Deze ordening van persoonlijke ambities en bijbehorende waarden noemen we het autodigma. Het autodigma maakt doelen dominant, kijkt naar waarnemingen door een gekleurde bril en kiest of verwerpt handelingsroutes. De combinatie van prioriteiten geeft richting aan keuzes, overtuigingen en interacties. Het verklaart vergaand waarom mensen onder gelijke omstandigheden toch verschillend handelen.
De persoonlijke ambities fungeren als een intern navigatiesysteem. Ze sturen ons gedrag door prioriteiten te stellen en deze te herhalen, ongeacht de externe omstandigheden. Of het nu gaat om verschillen in hormoonspiegels, klimaat, culturele normen of religieuze overtuigingen, deze onderliggende structuur blijft intact. Wat elke keer verandert, is de vorm, niet de functie. Gedrag begrijpen we pas echt als we deze onderliggende structuur doorzien.
Het autodigma is het fundament van ons bestaan. Tasten we het autodigma aan, dan tasten we ons bestaan aan. Het autodigma verdedigen we dan ook met hand en tand. Elke aantasting lokt een onbewuste verdedigingsreactie uit. Variërend van rationalisering en ontkenning tot het op de vuist gaan. Het autodigma is voor ons zo belangrijk, dat we zelfs de werkelijkheid manipuleren om het in stand te houden.
Ik-waarnemers herhalen in elke situatie de persoonlijke ambities voortdurend om alle vijf zo goed mogelijk te ontplooien. Een voorbeeld. Ik rijd in een Maserati en drink in de auto een kopje Kopi Loewak-koffie. Vol vuur leg ik uit aan de passagiers dat deze koffie veel en veel beter is dan die andere soort. Ik ben dan bezig met mijn statusambitie. Die had ik al ingevuld door de auto, maar toch blijf ik nog meer status najagen. Ik ga door met te vertellen dat ik uit de sportschool kom en nu Tsji-Swan-Kweiler (bestaat alleen als ik bluf) beoefen om mijn lichaam echt perfect te maken. Echt het beste van het beste. En passant zwaai ik de wijn Mas Gran Montsant 2007 lof toe die de Gold Medal bij de China Wine Awards 2011 heeft behaald. Wat zijn de passagiers onder de indruk! Zo laat ik de mensen in mijn omgeving voortdurend zien dat ik beter ben. Ik ben voortdurend bezig mijn belangrijkste persoonlijke ambitie uit te dragen.
Welke ambitie ik nastreef, is vooraf afhankelijk van het gemak en de rol die ik speel. Op het werk ben ik afdelingshoofd. Aan die positie ontleen ik een aantal voorrechten die mijn status doet stijgen. Ik heb een eigen parkeerplaats en eet in het restaurant voor managers. In mijn rol van voorzitter van de sportvereniging, speel ik echter vooral de samenwerkingskaart uit en betrek ik iedereen bij de vereniging. Status is opeens minder belangrijk. Die heb ik al genoeg. Thuis liggen de rollen weer helemaal anders. Hier ben ik vooral adviseur met veel kennis en sta ik alle gezinsleden bij. Zo kies ik in elke groep een andere persoonlijke ambitie als prioriteit. Kies ik de verkeerde ambitie in een rol, dan laten anderen dat luid en duidelijk weten.
De prioriteiten in mijn persoonlijke ambities leid ik vooral af van mijn succeskans. Maken anderen kenbaar dat ik aantrekkelijk ben, dan buit ik mijn lichaam volledig uit. Kan ik goed luisteren en de doelstellingen van anderen omzetten in een gezamenlijk succes, dan kies ik voor samenwerking. Ben ik overal het beste in en waarderen anderen dat, dan kies ik voor status. Benadruk ik liefst dat ik anders en dus bijzonder ben, dan kies ik voor identiteit. Kan ik goed leren en omgaan met nieuwe informatie, dan kies ik voor kennis.
Zo maak ik mijn eigen prioriteitenlijst, afhankelijk van mijn talenten, mijn voorkeuren, mijn levensfase en de situatie. De persoonlijke ambities spelen in elke situatie een rol. Dit gaat veel verder dan we denken. Over de gehele wereld vinden mensen dingen mooi die bijdragen aan de persoonlijke ambities of blijk geven dat de maker deze ambities goed kan waarmaken.
Naast relatieve prioriteiten – de ene boven de andere – onderscheiden we ook absolute prioriteiten. Status heeft mogelijk prioriteit één, maar de intensiteit kan op een schaal van 1 tot 100 tien of negentig zijn. Vijf ambities met de score 99, 95, 91, 86 en 81 kunnen dezelfde rangorde hebben als een score van 19, 15, 11, 6 en 1. De absolute prioriteit kenschetst de intensiteit van de persoonlijke ambities, de belangrijkheid voor de persoon zelf.
Vorige pagina Volgende pagina Inhoudsopgave