19.3 Bestaansemoties

Op basis van de criteria waardering en tijdsspanne is een indeling te maken van emoties die voortkomen uit het gebeurtenisgedreven mechanisme. Dit zijn bestaansemoties.

Bestaansemoties krijgen voorrang op later ontwikkelde emoties, omdat het bestaan voorafgaat aan het samenwerken in groepen. Voordat we gezamenlijke doelen gaan nastreven, gaan samenwerken en een positie binnen een groep innemen, moeten we eerst ons bestaan waarborgen.

De bestaansemoties houden ons lichaam in stand en dragen bij aan een goede beleving ervan. De emoties richten de aandacht op voedsel, gezondheid en voortplanting, waarschuwen voor gevaar, stimuleren herstel en helpen ons om lichamelijke bedreigingen of tekorten te herkennen. Deze emoties en gemoedstoestanden vormen daarmee een fundamentele laag waarop later ontwikkelde sociale emoties voortbouwen.

In tabel 19.3 zijn de bestaansemoties weergegeven. Ze horen allemaal bij de ambitie Lichaam. De emoties zijn in rood weergegeven en de gemoedstoestanden in zwart. De hoofdindeling is het onderscheid tussen negatieve en positieve belevingen. Hieronder onderscheiden we het verleden, heden en de toekomst. (Deze indeling was na 3 maanden puzzelen de enige indeling die inzicht gaf in emoties.)

Een belangrijk onderdeel van de ambitie Lichaam is eten. Negatieve emoties zoals afgunst, walging, weerzin en afschuw komen voort uit voedsel. Walging en afschuw kunnen bijvoorbeeld beschermen tegen het eten van bedorven of schadelijk voedsel. Daartegenover staan positieve belevingen zoals tevredenheid en begeerte. Tevredenheid ontstaat wanneer een lichamelijke behoefte is vervuld, terwijl begeerte het individu juist aanzet tot het zoeken naar voedsel.

Naast eten is gezond zijn en actief en fit blijven belangrijk. Wanneer het lichaam ernstig wordt bedreigd of is uitgeput, ontstaan sterke negatieve emoties en gemoedstoestanden. We gebruiken hiervoor de woorden gebroken, verloren, verslagen, miserabel, ontredderd, machteloos, hulpeloos, in paniek, verward, overweldigd en versteend. Negatieve gevoelens naar de toekomst toe benoemen als vermoeid, futloos, leeg, slaperig, uitgeblust, uitgeput, gaar en krachteloos

De positieve tegenhanger bestaat uit gevoelens en toestanden die wijzen op herstel en hernieuwde lichamelijke mogelijkheden. Voorbeelden hiervan zijn blij, verfrist, hersteld, uitgerust, verjongd en vernieuwd. Deze positieve ervaringen geven aan dat het lichaam weer in een betere toestand verkeert en opnieuw in staat is om actief te handelen.

Ook gevaar en bescherming behoren tot de bestaansemoties. Gealarmeerd, op mijn hoede en alert zijn gericht op het herkennen van mogelijk gevaar. Emoties zoals verschrikking, angst, verontrusting en bangheid maken duidelijk dat ons bestaan of veiligheid bedreigd wordt. Aan de andere kant ontstaat razernij of woede wanneer we worden aangevallen of in onze acties worden belemmerd. Deze emoties zetten ons aan tot directe actie.

Ook het krijgen van kinderen hoort tot de ambitie Lichaam. Verdriet, waaronder liefdesverdriet, hangt samen met verlies of een belemmering van een gewenste gezinsopbouw. Positieve emoties en ervaringen zoals orgasme en verliefdheid hangen juist samen met aantrekking, seksuele verbondenheid en voortplanting.

Wat opvalt, is dat het aantal positieve woorden onder Lichaam aanzienlijk kleiner is dan het aantal negatieve. De tabel maakt zichtbaar wat in de praktijk vaak onzichtbaar blijft: dat ons emotionele leven begint bij het lichaam, niet bij de groep. De bestaansemoties vormen daarmee het fundament van ons emotioneel systeem. Deze emoties richten zich in de eerste plaats op de vraag of het individu kan blijven bestaan, lichamelijk gezond en actief kan blijven, gevaar kan vermijden, behoeften kan vervullen en zich kan voortplanten. Bestaansemoties gaan vooraf aan de kringemoties die voortkomen uit samenwerking in groepen.

Comments