19.7 Wetten der emoties

In zijn boek De wetten der emoties stelt psycholoog Nico Frijda dat gevoelens en emoties ergens toe dienen. Emoties dienen, zo licht hij toe, als signaal om ons te laten weten dat een bepaalde gebeurtenis voor ons belangrijk is. Emoties ontstaan omdat mensen bepaalde voorvallen gunstig of schadelijk voor hun eigen belang achten. Deze emoties beïnvloeden de wijze waarop iemand op een bepaalde situatie reageert. Dit gaat gepaard met de gevoelens van lust of onlust die typerend zijn voor emotionele verschijnselen. Hierdoor reageren we doeltreffend op een belangrijke gebeurtenis.

Emotioneel gedrag heeft altijd een functie. Alle gedrag heeft betekenis of is betekenisvol; in alle gedrag zit emotie. Aan menselijke emoties liggen volgens Nico Frijda tamelijk ingewikkelde overwegingen ten grondslag. Hij benadert emoties vanuit het perspectief van informatieverwerking: emoties ontstaan door de beoordeling van de wereld vanuit eigen belangen en zorgen.

Hij vat de werking van emoties samen in de volgende wetten:

1. De Wet van appèl. Deze algemene wet stelt dat emoties ontstaan als reactie op een gebeurtenis met een betekenis voor de persoon.
2. De Wet van belang. Hierin staat dat emoties ontstaan als reactie op gebeurtenissen die iemands belang raken. Hetzelfde zeggen we met de automotiekring: een onbekende dode in een ver land raakt ons niet. De dood van een familielid raakt ons wel.
3. De Wet van de sterkte van de realiteit zegt dat de intensiteit van emotie gelijke tred houdt met de eigen werkelijkheid hier en nu, niet met die op afstand. Hoe dichterbij de afwijking van de belangen is, hoe groter de emotie. Dit beschrijft de werking van de automotiekring.
4. De Wetten van verandering, gewenning en vergelijkend voelen. Deze wetten zeggen dat de verandering telt, niet de huidige situatie. Alleen de verandering roept een emotie op, niet de feitelijke situatie. We wennen aan een situatie.
5. De Wet van de hedonistische asymmetrie. Deze wet zegt dat blijdschap verdwijnt en pijn blijft.
6. De Wet van behoud van emotioneel momentum. Deze wet zegt dat tijd niet alle wonden heelt; emotionele gebeurtenissen behouden hun kracht, tenzij ze voortdurend worden tegenwerkt.
7. De Wet van de geslotenheid. Deze wet zegt dat emoties voorrang krijgen boven alle andere afwegingen. Alle andere zaken zijn niet meer belangrijk; alle relativiteit verliezen we uit het oog. Alleen de gebeurtenis die emoties oproept, telt.
8. De Wet van de Bezorgdheid. Deze wet zegt dat emoties nieuwe emoties oproepen, maar dat we deze nieuwe emoties reguleren om ongewenste gevolgen te vermijden.
9. De Wet van de intermittentie. Emoties komen niet altijd op het moment dat de gebeurtenis plaatsvindt, omdat de werkelijkheid nog niet doordringt. Pas de realisatie van de gevolgen activeert de emotie.
10. De Wetten van de lichtste last en het grootste gewin. Deze wetten stellen dat we de situatie zo uitleggen dat we negatieve emoties minimaliseren en positieve emoties maximaliseren.

Allerlei onderzoeken ondersteunen deze wetten der emoties van Frijda. Opmerkelijk is hoe deze wetten de automoties ondersteunen. Door het concept Middenweg toe te voegen, zijn de wetten zelfs aan te scherpen.

De Wet van appèl stelt dat emoties ontstaan als reactie op een gebeurtenis met een betekenis voor de persoon. De Wet van de hedonistische asymmetrie zegt dat blijdschap verdwijnt en pijn blijft. De Wet van behoud van emotioneel momentum zegt dat tijd niet alle wonden heelt; emotionele gebeurtenissen behouden hun kracht, tenzij ze voortdurend worden tegenwerkt.

Door vanuit de Middenweg te redeneren, zijn deze drie wetten te verfijnen. Alleen als iemand afwijkt van de Middenweg ontstaan emoties. Pijn blijft alleen voelbaar als de Middenweg is geblokkeerd. (Lichamelijke pijn kunnen we overigens niet onthouden en oproepen, maar blijdschap wel.) Alleen als gebeurtenissen blijvende invloed hebben op het aflopen van de Middenweg, dus het gedachte pad naar het levensdoel, blijft de geestelijke pijn. Hiermee krijgen de wetten nog meer voorspellende kracht.

We kunnen de wetten prima verwoorden in persoonlijke ambitietermen:
Het uitgezette pad naar het vervullen van de persoonlijke ambities, en daarmee naar het levensdoel, is de Middenweg, de weg zonder emoties. Wijken we af van het pad, dan zorgen onze emoties ervoor dat we weer op het pad terechtkomen. Terug op de Middenweg komen heeft voorrang op al het andere. Eenmaal terug op het pad, wennen we aan een nieuwe situatie en passen we ongemerkt onze Middenweg aan. We hebben het liefst positieve emoties. Negatieve emoties slijten zeer langzaam en vermijden we liever. Hoe groter de afwijking van de Middenweg, hoe groter de emotie.

Door de wetten te verklaren vanuit de Middenweg worden de verbanden tussen het levensdoel en de emoties duidelijker, evenals de richtingen van de emoties.

De Wetten der Emoties volgen de traditionele wetenschappelijke gedachtegang dat het leven geen doel heeft en Nico Frijda vermijdt daarom het noemen van het levensdoel. Door deze traditie overboord te zetten, zijn emoties veel beter te verklaren.

Comments